«مرکز ترویج علوم انسانی» به عنوان پایگاه علمی-تخصصی در حوزۀ علوم انسانی دوره دوم متوسطه فعالیت خود را آغاز نمود. این مرکز با کادری مجرب و علمی و با هدف ارتقاء دانش علوم‌انسانی بین دبیران و فرهنگیان، و در نگاه کلان‌تر، میان دانش‌آموزانِ این رشته بنیان شده‌است.

بخش مقالات علوم انسانی از دو قسمت شامل مقالات «تألیف» و «ترجمه» تشکیل شده‌است که در بخش تألیفی مقالات متنوعی در باب روانشناسی، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، علوم تربیتی، فلسفه، حقوق، مطالعات فرهنگی، تاریخ، جغرافیا و… تنظیم شده است. 

همچنین بخش تألیفی مقالات صاحب‌نظران و اندیشمندان حوزه علوم انسانی را شامل می‌شود و آراء آنان در زمینه‌های مختلف علوم انسانی را بیان می‌دارد. چنانچه در هریک از زمینه‌های علوم انسانی درحال مطالعه و پژوهش هستید، می‌توانید به این بخش از سایت مرکز ترویج علوم انسانی مراجعه نمایید و پاسخ پرسش‌های خود را بیابید.

جامعه‌شناسی متن (به مثابه نظریۀ ادبیات و فرانظریۀ علمی)

چرا به جای اکتفا به رشتۀ کمابیش نهادینه‌ای همچون جامعه‌شناسی ادبیات یا هنر، از جامعه‌شناسی متن سخن به میان می‌آوریم؟ در «درباره‌ی جامعه‌شناسیِ متنِ ادبی»( ۱۹۷۸)، «کتابچه‌ی نقد جامعه‌شناختی» (۱۹۸۵) همچنان که در چند اثر دیگر، من به دو دلیل مکمل، جامعه‌شناسیِ متن را ضروری می‌پندارم:

جامعه‌شناسی متن، به جای سخن‌گفتن از «مضمون»، «محتوا»، «جهان‌بینی» یا « ایدئولوژیِ» مولف، ادبیات را از طریق زبان به جامعه پیوند می‌زند.

تینیانوف در مقاله‌ معروفش در باب «تکوین ادبی» بر این مسآله تاکید می‌کند که ارتباط ادبیات و جامعه در ساحت زبان‌شناسی، یکی از طرح‌های قدیمی ‌فرمالیستی است: «زندگی اجتماعی بیش از هر چیز به‌واسطه‌ی جنبه‌ی شفاهی‌اش با ادبیات ارتباط پیدا می‌کند»

در دهه هفتاد، من برای عینیت بخشیدن به این طرح قدیمی که اکثر جامعه‌شناسانِ ادبیات (از گُلدمن تا بوردیو) نمی‌توانستند یا نمی‌خواستند در نظر بگیرند، به طرح اولیه‌ جامعه‌شناسی متن پرداختم. در نهایت مسئلۀ پاسخ به این سوال – در بافتار جامعه‌شناسی یا نشانه‌شناسیِ اجتماعی- همواره وجود دارد: «ادبیات چیست؟»

لیکن (این پرسش نیز وجود دارد که چه چیز پیونددهندۀ جامعه‌شناسی متن با نشانه‌شناسیِ ساختاری است) مسأله فراتر رفتن از ساحت ادبیات است به سوی نظریه‌ی جامعه‌شناختی متن‌های ایدئولوژیک، نظری و از این دست. در این‌جا جامعه‌شناسی متن به نقد گفتمان ایدئولوژیک و معرفت‌شناسی اجتماعی‌ای تبدیل می‌شود که مبحث آن گفتمان نظری است. و هم‌زمان با پاسخ به پرسش «ادبیات چیست؟» از خود می‌پرسد «نظریه چیست؟»

نویسنده: پی‌یر و. زیما ترجمه: فرزانه طالبیان 

برای مطالعه کامل این مقاله به فایل زیر مراجعه کنید

جامعه‌شناسی متن

تاباندن نور بر تاریکخانه وب

افزايش جرم و جنايت در بسياري از كشورها به‌ویژه تكرار اعمال خشونت‌بار طي ماه‌های اخير در آمريكا موجب شد یک‌بار ديگر و البته چون هميشه انگشت اتهام به‌سوی رسانه به‌ویژه اينترنت نشانه رود؛ با اين تفاوت كه در ايام متأخر بخشي كثير از افكار عمومي كه همواره نگران گردش اطلاعات و ارتباطات و نشر و بازنشر محتوا در فضاي برخط بودند، اين بار بیش‌ازپیش پيرامون «وب تاريك» صحبت ‌مي‌کنند.

علی‌رغم این‌که شايد اين واژه خاطراتي دژم و هولناكِ برگرفته از تجارب زيسته را به ذهن متبادر كند؛ بايد تصريح كرد كه وب تاريك اصطلاحي به‌طور صرف فنی است كه از آن برای توصیف برخی بخش‌های کمتر شناخته‌شده اینترنت استفاده می‌شود.

(بیشتر…)

اخبار جعلی و مهارت‌های مقابله با آن

سیدغلامرضا فلسفی: هدف این پژوهش بررسی اخبار جعلی و مهارت‌های مقابله با آن است: موضوعی که امروزه به یکی از پربسامدترین واژه‌ها در رسانه‌های خبری جهان تبدیل شده که مواضع رسانه‌ای پرچالش دونالد ترامپ در این خصوص بسیار تآثیرگذار بوده است.

این پژوهش با چهار پرسش اصلی شامل:

  • اخبار جعلی چیست؟
  • چرا اخبار جعلی تولید و منتشر می‌شوند؟
  • چگونه می‌توان اخبار جعلی را شناسایی کرد؟
  • چه مهارت‌هایی برای مقابله با اخبار جعلی وجود دارد؟

(بیشتر…)

علمِ به دور از جامعه

یادداشت محمد فاضلی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی:

یکی از معضلات اساسی نظام علمی در ایران تولید علم بی‌تقاضاست. تولید علم بی‌تقاضا هم به همان اندازه تولید کالای بی‌تقاضا هدر دادن منابع و به تدریج ضایع کردن نظام تولید است. تولید علم بی‌تقاضا در نهایت به پیدایش «جزیره تولید علم» خواهد انجامید. «جزیره تولید علم» جایی است که آن‌چه علم پنداشته می‌شود، بدون ارتباط معنادار با سایر عرصه‌ها، تولید و منتشر می‌شود اما اثر بیرونی معناداری بر توسعه باقی نمی‌گذارد و از آن‌جا که از اثرگذاری بر عرصه‌های دیگر بازمی‌ماند، به تدریج خودش به هدف بدل می‌شود.

(بیشتر…)

نشست تجربۀ زیسته میان فرهنگی ایرانی(بخش دوم)

ادامه گزارش نشست:

پدر من، ابوالقاسم بختیار،  همیشه از ما انتظار داشت که همچون خودش در حرفۀ پزشکی تحصیل کنیم و در همین زمینه مشغول به کار شویم. ولی از آنجا که من علوم تجربی را برای تحصیل انتخاب نکرده‌بودم، نمی‌توانستم حرفۀ پدرم را ادامه دهم. از همین روی تصمیم گرفتم که کتاب طب ابوعلی سینا را ترجمه کنم.

من با خود فکرکردم که اگر ابوعلی سینا که در مغرب زمین برای مردم شناخته شده است را ترجمه کنم و شناخت مردم نسبت به این شخصیت علمی و فرزانه را افزایش دهم، سبب آشنایی بیشتر مردم غرب با اسلام و ایران می‌گردد. و در نهایت این کتاب ارزشمند را ترجمه کردم.

من با ترجمه جدید قرآن بینش تازه‌ای به دست آوردم. من از قرآن و آیات الهی پرسش‌گری را آموختم.

(بیشتر…)

نشست تجربۀ زیسته میان فرهنگی ایرانی(بخش اول)

لاله بختیار از چهره‌های شاخص فلسفۀ میان فرهنگی و مدیر انیستیتو روانشناسی سنتی در شیکاگو (ITP) است که در نشست «تجربۀ زیستۀ میان فرهنگی ایرانی» به تاریخ۱۶ بهمن ماه ۹۷ در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی از ایشان دعوت به عمل آمد.

در ادامه، گزارشِ این نشست را بخوانید:

من لاله بختیار در سال ۱۳۱۷ از مادری آمریکایی و پدر ایرانی زاده شدم.

پدرم از نخستین کسانی بودند که برای تحصیل در رشتۀ پزشکی به آمریکا رفتند و پس از بازگشت به ایران در تاسیس دانشکده پزشکی دانشگاه تهران نقش مؤثری داشتند. مادرم پس از ازدواج با دکتر بختیار به ایران آمد و در مناطق محروم همچون چهارمحال و بختیاری به مردم خدمت رسانی نمودند. خدمات عام المنفعۀ مادرم در یاد مردم چهارمحال و بختیاری جاودانه شد تا آنجا که کوهی را به نام ایشان نام‌گذاری کردند. «کوه هلن» در سال ۲۰۰۷ در یونسکو ثبت گردید.

(بیشتر…)

بدرالزمان قریب: بانویی میان زبان‌های خاموش

«زبان شناسی شناخت اصوات زبان است که از واژه شناسی و آوا شناسی تشکیل شده است. از آنجا که زبان همیشه زنده است، زبان شناسی تحول زبان را هم بررسی می کند و در مجموع ، دانشی بسیار گسترده است.»

تعریف فوق از «بدرالزمان قریب» افتخار زبان شناسی معاصر است. بدرالزمان قریب در سال ۱۳۰۸ در تهران چشم به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران گذراند. وی به دلیل بیماری چشم مدتی از تحصیل بازماند. پس از اتمام دورۀ درمان، رشتۀ ادبیات فارسی را برای ادامه تحصیل انتخاب کرد. وی پس از دریافت مدرک لیسانس زبان و ادبیات فارسی در سال ۱۳۳۸ به آمریکا رفت و در دانشگاه پنسیلوانیا مشغول به تحصیل شد. زبان سغدی را نزد مارک درسدن و زبان سانسکریت و آواشناسی و زبان شناسی هندواروپایی را در محضر نرمن براون، پروفسور والدز و جرج کامرون آموخت.

(بیشتر…)

خوانشی انسان‌شناسانه از پدیدۀ «سفر»

متن زیر یادداشت نعمت الله فاضلی دربارۀ نقش سفر در زندگی انسان ایرانی امروز است که در روزنامه ایران در ۲۶ اسفندماه ۹۶، منتشر شده است.

سفر، یکی از مؤلفه‌های ساختاری زندگی امروز، در تمام جوامع است؛ به این معنا که انسان‌ها در تمام سرزمین‌ها با هر ویژگی و شرایطی‌، ناگریز از سفر و توانا به انجام آن هستند. «جابه‌جایی» شاید مهمترین تجربه همگانی ما انسان‌ها در دنیای امروز باشد در عصری زندگی می‌کنیم که نمادها، پیام‌ها و آدم‌ها همواره در حال مبادله و حرکت هستند. لپ‌تاپ‌های ما هر لحظه هزاران پیام و نماد را از نقاط گوناگون جهان در دسترس ما قرار می‌دهند و متقابلا نمادها و نشانه‌هایی که خلق کرده‌ایم را به سراسر جهان ارائه می‌کنند. اتومبیل‌ها، هواپیماها، قطارها و… نیز مانند رایانه‌ها در خدمت افراد قرار گرفته‌اند تا ما را به طور منظم و با بهترین تجهیزات و بالاترین سطح آسایش و آرامش از نقطه‌ای به نقطه دیگر جابه‌جا کنند.

(بیشتر…)

اطلاعات نادرست، واژۀ برگزیدۀ سال۲۰۱۸

*سید غلامرضا فلسفی

چند صباحی است که در پایان هرسال واژه‌ای به انتخاب جمعی کثیر از کارشناسان حوزه‌های مختلف آن‌هم با در نظر گرفتن بسیاری از متغیرها چون کثرت تواتر واژه، میزان نقش‌آفرینی واژه در سپهر گفتمانی و… در جایگاه واژه برگزیده سال قرار می‌گیرد.

در سال‌های ۲۰۱۵، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ به ترتیب واژه‌های «هویت»، «پساحقیقت» و «اخبار جعلی» واژه‌های برگزیده سال بودند و بنابراین عادت مألوف واژه «اطلاعات نادرست» توسط دیکشنری دات کام واژه برگزیده برای سال ۲۰۱۸ لقب گرفت.

در تعریف ارائه‌شده از سوی دیکشنری دات کام اطلاعات نادرست، اطلاعاتی غیر موثق بدون لحاظ کردن تعمد در گمراه‌سازی است که توسعه بنیان‌های فناورانه در حوزه تبادل اطلاعات و ارتباطات رشد این جعلیات را به‌ویژه در فضای برخط فزاینده نموده است.

(بیشتر…)

«مبانی نظری تحلیل فرهنگی» راهنمایی برای آموزش کتاب درسی تحلیل فرهنگی در مقطع دبیرستان

درس اول کتاب به سوال «فرهنگ چیست؟» پاسخ می‌دهد. در درس دوم «چرایی فرهنگ» مطرح می‌شود. من لازم می‌بینم چند نکته را در خصوص این درس روشن نمایم:

در علوم اجتماعی عقیده بر این است که فرهنگ موضوع علم انسان شناسی است. دلیل این امر در سال‌های ۱۸۷۱ که ادوارد بارنت تایلر کتاب فرهنگ ابتدایی را نوشت تعریفی از فرهنگ ارائه نمود که هم به لحاظ روش‌شناسی و هم به لحاظ موضوعات، یک تعرف علمی از فرهنگ بود.

او با تدوین این کتاب توانست دانش انسان‌شناسی را بنیان نهد. از همین روی من پیشنهاد می‌کنم کسانیکه به این حوزه علاقه‌مندند با تمرکز بیشتری «جنبه‌های نظری تحلیل فرهنگ» دنبال کنند، حتما کتاب‌هایی که در حوزه انسان‌شناسی فرهنگ نگاشته شده را مطالعه کنند.

(بیشتر…)